Bilimsel İsimlendirme

BİLİMSEL İSİMLENDİRME ve BINOMINAL NOMENCLATURE
(İkili İsimlendirme)

Dünya üzerindeki keşfedilmiş her yaşam formunun bilimsel bir ismi bulunmaktadır. Bu ihtiyaç yerel isimlendirmelerin yol açtığı karışıklık nedeni ile ortaya çıkmıştır denilebilir. Bir örnek vermek gerekirse, ülkemizde “Vatoz” ismi, denizlerde yaşayan ve büyük boyutlara ulaşabilen, vücut yapıları yassılaşmış balıklar için kullanılan genel bir isimdir. Oysa onlarca türde vatoz bulunmaktadır. Aynı şekilde akvaryumlarda yer bulmuş, ağız yapısı emici şekilde gelişmiş hemen tüm balık türlerine vatoz denilmektedir. Halbuki yine aynı şekilde onlarca tür vardır. Üstelik bu isim denizlerde yaşayan ve vatoz olarak isimlendirilen balıklara verilen isim ile de aynıdır. Buna karşılık denizlerdeki vatozlar ile akvaryumlarımızda beslediğimiz vatozlar, taksonomik (sınıflandırma) olarak birbirlerinden oldukça uzakta yer alan canlılardır. Bilimsel isimlendirmenin amacı ise taksonomik olarak birbirlerine yakın türlere aynı cins isminin verilmesi ile sınıflandırma çalışmalarının doğru bir şekilde ilerlemesine hizmet etmektir. Fakat bu amaca yerel isimlerle ulaşmak örneklerde görüleceği üzere mümkün olmamaktadır.

Canlıların Sınıflandırılması ile akalaklı olarak aşağıdaki linkten yararlanabilirsiniz.
CANLILARIN SINIFLANDIRMASI

İkili isimlendirme ya da ikili adlandırma (Binominal Nomenclature) olarak bilinen, yaşam formlarının ikili olarak isimlendirilmesi fikri İsviçreli Gaspard Bauhin tarafından 1623’te bitkiler için önerilmiştir. Ancak bu fikrin bilimsel çevrelerde kabul görmesi, Carl Von Linneaus’un bitkiler için 1753’te “Species Plantarum” isimli eserinde ve hayvanlar için 1758’de “Systema Naturea” (Systema Naturæ) isimli kitabının 10. baskısından itibaren ikili isimlendirme kullanmasıyla olmuştur. Linneaus, Systema Naturae adlı eserinin önceki baskılarında polinomial isimlendirme¹ kullanmış olmasına rağmen 10. baskıdan itibaren binominal (İkili) isimlendirme kullanmıştır.

İkili isimlendirme, her canlıya bir cins ismi ve bir tür ismi vermek mantığına dayanır. Aynı cins ismine sahip olup farklı tür ismine sahip olan canlılar, bilimsel sınıflandırma kriterlerine göre birbirleri ile filogenik², ontogenik³, morfolojik⁴, hücresel, moleküler ve genetiksel olarak ortaktırlar ya da yakındırlar denilebilir. Örneğin, tanınmış akvaryum balıklarından Paracheirodon innesi (Neon Tetra) ve Paracheirodon axelrodi (Kardinal Neon Tetra) cins isimlerinden (Paracheirodon) anlaşılabileceği üzere birbirlerine yukarıda bahsedilen özellikler bakımından yakındırlar. Morfolojik yakınlıkları dışındakileri resim yoluyla anlamak mümkün değil ama örnek teşkil etmesi bakımından her iki türün resimlerini aşağıda inceleyebilirsiniz.

Paracheirodon innesi (Neon Tetra)	Paracheirodon axelrodi (Kardinal Neon Tetra)

Resimlerden görülebileceği üzere iki tür arasında bazı morfolojik farklılıklar göze çarpmakla beraber oldukça benzedikleri söylenebilir. Ancak cins isimleri aynı olan canlılar mutlaka birbirlerine benzeyecekler şeklinde bir söylem doğru olmaz. Genel olarak benzediklerini kabul edebiliriz.

İkili isimlendirme belli kriterlere göre yapılmalıdır. Hayvanların isimlendirilmesi kuralları International Code Of Zoological Nomenclature adı ile belirlenmiş kurallara bağlıdır. Keza bitkiler için de benzeri bir kural mantığı International Code Of Botanical Nomenclature adı altında belirlenmiştir. Aşağıdaki linklerden bahsedilen kuralları inceleyebilirsiniz.

International Code Of Zoological Nomenclature
International Code Of Botanical Nomenclature

İkili isimlendirme kriterlerinin en başında geleni, verilen isimlerin Latince ya da Latinceleştirilmiş olması gerekliliğidir. Latince olmayan isimler, Latince yazım kuralları gereğince bazı ekler ile Latinceleştirilir. İkili isimlendirme kurallarına göre cins ve tür ismi italik olarak yazılır. Eğer tür isminden sonra üçüncü bir isim daha var ise bu alttür ismidir. O da italik yazılmalı ve Latince ya da Latinceleştirilmiş olmalıdır. Bu şekildeki isimlendirme üçlü isimlendirme ya da trinomial nomenklatür (Trinomial Nomenclature) adını alır. Bir başka isimlendirme kuralı da cins isimlerinin her zaman büyük harf ile başlayacağı, buna karşılık tür ve alttür isimlerinin küçük harfle başlaması gerektiğidir. Bazı yazımlarda tür ya da alttür adından sonra bir ya da birkaç kişinin tam isimlerinin ya da kısaltma şeklinde isimlerinin yazıldığı görülebilir. Bu isim ya da isimler Latince isimlendirmeyi yapan ve yayınlayan kişi ya da kişilerin isimleridir. Şahıs isimlerinden sonra virgül ile ayrılmış olarak yazılan tarih ise, isimlendirmenin yapıldığı tarihi bildirir. Bazen bu şahıs isimleri ile tarih parantez içinde olabilir. Bunun anlamı, o türün cins isminin başka bir bilim adamı tarafından değiştirilmiş olduğudur. Yukarıda verilmiş linklerden izleyebileceğiniz üzere ikili isimlendirme ile ilgili kıstaslar oldukça fazladır. Burada sadece temel kurallar üzerinde durulmuştur.
Bahsedilen bütün bu kuralları içeren bazı örnekler vermek gerekirse;
Yukarıda da örneğini vermiş olduğumuz balıklardan Neon Tetra ve Kardinal Neon Tetra’nın ikili isimlendirme kurallarına göre doğru yazımı aşağıdaki gibidir.

Paracherirodon innesi (Myers, 1936)
Paracherirodon axelrodi (Schultz, 1956)

Görüldüğü gibi cins ismi olan Paracheirodon ve tür isimleri olan innesi ile axelrodi italik karakterlerle yazılmıştır. Cins ismi büyük harfle, tür ismi küçük harfle başlatılmıştır. Bu balıkları isimlendiren ve yayınlayan bilim adamları ve yayın tarihleri de aralarında virgül olmak kaydıyla tür isimlerinin hemen yanlarına (Myers, 1936) ve (Schultz, 1956) olarak yazılmıştır. Bilim adamlarının isimlerinin ve yayın tarihinin parantez içerisinde olmasından, bu türlerin cins isimlerinin daha sonradan başka bir bilim adamı tarafından değiştirilmiş olduğunu anlıyoruz.

Hyphessobrycon herbertaxelrodi Géry, 1961

Bu örnekte ise yine bilinen akvaryum balıklarından olan Siyah Neon Tetra (Hyphessobrycon herbertaxelrodi) cins ve tür ismi italik olarak, cins ismi büyük, tür ismi küçük harfle başlamak suretiyle yazılmıştır. Balığı isimlendiren ve yayınlayan bilim adamının ismi ve yayın tarihi virgül ile ayrılarak tür isminin sağında yer almıştır. Ancak parantez içerisinde değildir. Buradan, Géry soyadlı bilim adamının 1961 yılında bu balığı isimlendirdiği ve yayınladığı, cins isminin ise sonradan başka bir bilim adamı tarafından değiştirilmemiş olduğu anlaşılmaktadır.

Aulonocara maylandi maylandi Trewavas, 1984
Aulonocara maylandi kandeensis Tawil & Allgayer, 1987

Yukarıdaki örneklerden birincisi Cichlidae ailesinden Sülfür Kafa olarak tanıdığımız türün bilimsel ismidir. İkincisi de yine Cichlidae ailesinden Blue Orchid olarak bilinen türdür. Her iki örnekte de üçüncü bir isim göze çarpmaktadır. Üçlü isimlendirme hatırlanacağı gibi alttürlerin tanımlanmasında kullanılan isimlendirme idi. Böylelikle bu alttürlerin Aulonocara maylandi alttürleri olduğunu söyleyebiliyoruz. Aulonocara maylandi kandeensis’in sağında yer alan Tawil & Allgayer, 1987 ibaresi de bu alttürü isimlendiren ve yayınlayan bilim adamlarının Tawil & Allgayer olduğunu, yayın tarihinin de 1987 olduğunu belirtiyor.

Daha önce Paracheirodon innesi ve Paracheirodon axelrodi türleri arasındaki benzerliği belirtmiştik. Alttür tanımlamalarında filogenik, ontogenik, morfolojik, hücresel, moleküler ya da genetiksel yakınlık türlere nazaran daha fazladır. Örneği verilen Aulonocara maylandi maylandi ve Aulonocara maylandi kandeensis’te bahsedilen yakınlığı aşağıdaki resimlerde sadece morfolojik olarak görebilme şansına sahibiz.
 

Aulonocara maylandi maylandi (Sülfür Kafa)	Aulonocara maylandi kandeensis (Blue Orchid)

1 - Polinomial isimlendirme, Çok terimli isimlendirme.
2 - Filogenik,  Soy oluşumu ile ilgili.
3 - Ontogenik, Bireysel gelişim ile ilgili. (Embriyonal gelişim, larval gelişim gibi.)
4 - Morfolojik, Dış görünüşle, biçimle ilgili.

 Kaynaklar:

1 – KILIÇ, A. Y. – TANATMIŞ, M. Biyoloji (Canlıların Sınıflandırılması), Anadolu Üni. Yay. No: 1083
2 – http://www.iczn.org/iczn (International Code Of Zoological Nomenclature)
3 – http://www.fishbase.org

Tolga KULOĞLU
10 Haziran 2008